“ทำงานมากี่ปีแล้ว ถึงมาพูดแบบนี้”
“ไว้ผ่านชีวิตเท่าฉันก่อน แล้วจะเข้าใจ”
ประโยคแบบนี้มักมาถึงก่อนคำตอบนะคะ
ความคิดที่เราเสนอยังไม่ทันถูกหยิบขึ้นมาดู บทสนทนาก็เปลี่ยนเป้าไปแล้ว จากเรื่องที่คุยกันอยู่ กลายเป็นตัวเรา อายุเรา และชีวิตที่ผ่านมาน้อยเกินไปของเรา
ช่วงเวลานั้นสั้นมาก แต่สอนบางอย่างที่ติดตัวไปนาน
ครั้งแรกเราเถียงกลับ
ครั้งที่สองเริ่มเรียบเรียงคำให้สุภาพขึ้น
ครั้งที่สามเริ่มคิดว่าพูดไปก็เท่านั้น
พอนานเข้า เราเรียนรู้ที่จะตรวจตัวเองก่อนเปิดปาก ความคิดหลายอย่างถูกตัดทิ้งตั้งแต่ยังอยู่ในหัว เพราะเดาไว้แล้วว่าจะเจอคำถามอะไร
คนรอบตัวอาจชมว่าเราโตขึ้น เรียบร้อยขึ้น รู้กาลเทศะขึ้น
ข้างในจริงๆ เราแค่เลิกเชื่อว่าเสียงของตัวเองมีที่ทาง
ประสบการณ์มีค่าจริงค่ะ ข้อนี้ต้องพูดให้ชัดก่อน
คนที่เคยตัดสินใจพลาดแล้วรับผลเอง คนที่เห็นปัญหาเดิมวนกลับมาหลายรอบ คนที่เคยลองวิธีที่ดูดีบนกระดาษแล้วพบว่าทำจริงยากกว่านั้น คนเหล่านี้มีความรู้ที่เวลาเท่านั้นให้ได้
คำถามอยู่ที่ว่า ประสบการณ์นั้นถูกหยิบมาใช้แบบไหน
สองประโยคนี้มาจากคนที่ผ่านมามากพอกัน
“เคยลองแบบนี้แล้ว ติดตอนขออนุมัติงบ เพราะฝ่ายบัญชีกังวลค่าใช้จ่ายที่จะตามมา”
“เธอยังเด็ก อย่ามาเถียง”
ประโยคแรกยื่นแผนที่ให้ เรารู้ว่าหลุมอยู่ตรงไหน กลับไปหาทางลดค่าใช้จ่ายได้ หรือดูว่าวันนี้มีทางเลือกใหม่ไหม ต่อให้ข้อเสนอถูกทิ้งในที่สุด เราก็รู้ว่าทิ้งเพราะอะไร
ประโยคที่สองปิดประตู คนเสนอต้องเดาเองว่าผิดตรงไหน ส่วนคนตัดบทก็พลาดโอกาสตรวจดูว่า สิ่งที่ตัวเองเชื่อยังจริงอยู่ไหมในโลกวันนี้
ประสบการณ์ที่ใช้อธิบาย ทำให้ทุกคนมองได้ไกลขึ้น
ประสบการณ์ที่ใช้ตัดบท ทำให้ทุกคนหยุดอยู่ที่เดิม
แล้วคนอายุน้อยล่ะ ถูกเสมอหรือเปล่า….
ไม่เลยค่ะ ความคิดใหม่พลาดได้ไม่ต่างจากความคิดเก่า คนเสนอต้องพร้อมอธิบาย ฟังคำทักท้วง และเปลี่ยนใจเมื่อเจอข้อมูลที่ดีกว่า การรับฟังก็คนละเรื่องกับการยอมตาม หัวหน้ายังตัดสินใจได้ แค่บอกได้ว่าเลือกทางนี้เพราะอะไร
ข้อเสนอที่ถูกปฏิเสธด้วยเหตุผล ยังเหลือบทเรียนให้คนพูด
ข้อเสนอที่ถูกปฏิเสธด้วยอายุ เหลือแค่ความรู้สึกว่าพูดไปก็ไม่มีความหมาย
เรื่องน่าจะเริ่มซับซ้อน เมื่อคนที่ตัดสินว่าเรา “โตพอหรือยัง” คือคนเดียวกับที่เรากำลังตั้งคำถาม
ลูกบอกพ่อแม่ว่า ทุกครั้งที่ที่บ้านคุยเรื่องเงิน ผู้ใหญ่เสียงดังใส่กันจนลูกเครียด ปัญหาคือคนที่จะตัดสินว่าลูก “โตพอจะพูดเรื่องนี้หรือยัง” ก็คือพ่อแม่ ซึ่งเป็นคนเดียวกับที่ลูกกำลังพูดถึง
พนักงานใหม่บอกว่าขั้นตอนบางอย่างทำให้ทีมต้องทำงานซ้ำ คนที่จะตัดสินว่าเขา “รู้มากพอจะวิจารณ์หรือยัง” ก็คือหัวหน้าที่วางขั้นตอนนั้นเอง
ทั้งสองเรื่อง คนที่ถือสิทธิ์ตัดสินว่าใครพูดได้ คือคนที่กำลังถูกตั้งคำถาม
และไม้บรรทัดที่ใช้วัด อาจคดมาตั้งแต่ต้น
John Protzko นักจิตวิทยาจาก UC Santa Barbara ทำการทดลองกับผู้ใหญ่ชาวอเมริกันหลายพันคน เพื่อหาว่าทำไมคนทุกยุคถึงบ่นว่า “เด็กสมัยนี้” ผลที่ได้ชวนขำแบบแสบๆ คันๆ
คนที่เคารพผู้มีอำนาจมาก มักคิดว่าเด็กสมัยนี้ไม่เคารพผู้ใหญ่
คนที่ฉลาด มักคิดว่าเด็กสมัยนี้โง่ลง
คนที่อ่านหนังสือเยอะ มักคิดว่าเด็กสมัยนี้ไม่อ่านหนังสือ
เราตัดสินเด็กด้วยเรื่องที่ตัวเองภูมิใจที่สุด แล้ววัดด้วยความทรงจำวัยเด็กที่ใจดีกับตัวเองเกินจริง
คนที่พูดว่า “เด็กสมัยนี้” ก็เคยเป็นเด็กสมัยนั้นที่โดนผู้ใหญ่บ่นแบบเดียวกันมาก่อน แค่จำไม่ได้แล้ว
เกณฑ์แบบนี้ยังเลื่อนได้เรื่อยๆ อีกด้วยนะคะ… วันนี้ยังเด็ก โตขึ้นหน่อยยังไม่เคยมีครอบครัว อีกหน่อยยังไม่เคยเป็นหัวหน้า
เมื่อคนที่ถูกวิจารณ์เป็นคนถือไม้บรรทัด และไม้บรรทัดนั้นวัดจากความทรงจำที่เอียงไปแล้ว อีกฝ่ายก็ไม่มีวันผ่าน
ทั้งที่คนมาทีหลังก็มีประสบการณ์ของตัวเอง พ่อแม่รู้ว่าการดูแลบ้านหนักแค่ไหน ลูกรู้ว่าการเป็นลูกในบ้านหลังนี้รู้สึกอย่างไร คนวางขั้นตอนรู้ว่าตอนนั้นตั้งใจแก้อะไร พนักงานใหม่รู้ว่าใช้จริงแล้วติดตรงไหน
ข้อมูลทั้งสองฝั่งเป็นของจริงทั้งคู่
ทั้งนี้ราคาของการตัดบท คนอายุน้อยก็ไม่ได้จ่ายอยู่ฝ่ายเดียว
คนที่ใช้อายุปิดบทสนทนาบ่อยๆ จะค่อยๆ ได้ยินแต่สิ่งที่อยากได้ยิน คนรอบตัวเลิกเอาปัญหามาเล่า ข้อเสนอแปลกๆ ไม่เคยมาถึงโต๊ะ ห้องประชุมเงียบลง บ้านสงบขึ้น
แล้วความเงียบนั้นก็ถูกอ่านผิดว่าเป็นความเห็นด้วย
วันที่ปัญหาใหญ่จนปิดไม่อยู่ เขาอาจเป็นคนสุดท้ายที่รู้ ทั้งที่มีคนเห็นมันมานานแล้ว แค่ไม่มีใครกล้าบอก
ส่วนฝั่งที่เลือกเงียบ ในบางความสัมพันธ์การพูดต่อมีราคาที่ต้องจ่ายจริง การหยุดพูดในวันนั้นจึงเป็นการดูแลตัวเองได้เหมือนกัน ความเงียบของเราไม่ได้แปลว่าเหตุผลของเราหายไป
มีรายละเอียดเล็กๆ ในงานของ Protzko ที่น่าสนใจมาก
สิ่งเดียวที่ทำให้ผู้ใหญ่ในการทดลองเลิกมองว่าเด็กไม่อ่านหนังสือ คือการได้ยินว่าตัวเองทำแบบทดสอบการอ่านได้แย่
พอรู้ตัวว่าตัวเองก็ไม่ได้เก่งอย่างที่คิด สายตาที่มองเด็กก็อ่อนโยนลงทันที
ความถ่อมตัวจึงเป็นยาแก้อคติที่ได้ผลกว่าการเถียงชนะ
ความเคารพกับการตั้งคำถามอยู่ด้วยกันได้ค่ะ
เราเคารพความพยายามของพ่อแม่ได้ พร้อมกับบอกว่าบางคำพูดทำให้เจ็บ
เราเห็นคุณค่างานที่คนก่อนหน้าวางไว้ได้ พร้อมกับเสนอว่าบางขั้นตอนควรเปลี่ยน
คนรุ่นก่อนเองก็เคยเป็นคนที่ขอเปลี่ยนโลกของคนรุ่นก่อนหน้าเขามาแล้วทั้งนั้น
ในบทสนทนาที่ยังพอคุยกันได้ เมื่อได้ยินว่า “ไว้ผ่านชีวิตเท่าฉันก่อน” เราถามกลับได้ว่า “ช่วยเล่าให้ฟังหน่อยได้ไหมว่าเคยเจออะไรมา แล้วกังวลข้อเสนอนี้ตรงไหน”
คำถามเดียวที่เปลี่ยนประสบการณ์จากกำแพงให้กลายเป็นข้อมูล
ส่วนวันที่เราเป็นฝ่ายอยากพูดประโยคนั้นเสียเอง อาจเปลี่ยนเป็น “เคยลองแบบนี้มา ตอนนั้นติดตรงนี้ มาดูกันไหมว่าครั้งนี้ต่างจากเดิมอย่างไร”
ประสบการณ์ที่มีค่าควรช่วยให้คนรุ่นถัดไปเริ่มต้นได้ไกลขึ้น และยังเหลือพื้นที่ให้เขามองเห็นสิ่งที่เราไม่เคยเห็นค่ะ