ยุคนี้เป็นยุคที่ความมั่นใจถูกให้รางวัล ในพื้นที่ที่ทุกอย่างแข่งกันดึงความสนใจ น้ำเสียงมั่นใจมักเดินทางได้เร็วกว่าความคิดที่มีเงื่อนไข
คนที่พูดฟันธง เสียงดัง ตอบได้ทุกเรื่อง มักได้พื้นที่ก่อน ส่วนคนที่บอกว่า “เดี๋ยวขอคิดก่อนนะ” หรือ “อันนี้เรายังไม่รู้จริงๆ” มักดูอ่อนแอกว่าในสายตาคนอื่น
เราเลยค่อยๆ เรียนรู้ว่าการแสดงความแน่ใจคือทักษะเอาตัวรอดอย่างหนึ่ง
.
แต่มีคุณธรรมทางปัญญาเงียบๆ ตัวหนึ่งที่กำลังเหมือนจะถูกลืมค่ะ มันมีชื่อว่า epistemic humility ความถ่อมตนทางความรู้
แก่นของมันเรียบง่ายมาก คือการยอมรับว่าสิ่งที่เรารู้นั้นจำกัด ความเชื่อของเราอาจผิดได้ และหลักฐานที่เรามีอยู่ในมือแทบจะไม่เคยครบสมบูรณ์เลยสักครั้ง
จุดที่คนเข้าใจคลาดกันบ่อยคือ ความถ่อมตนแบบนี้ไม่ได้หมายถึงการดูถูกตัวเอง หรือการไม่กล้ามีจุดยืน
มันคือการปรับระดับความมั่นใจให้พอดีกับน้ำหนักของหลักฐานที่มีอยู่ ความถ่อมตนทางความรู้ไม่ได้บังคับให้เราไม่มีความเชื่อ แต่มันชวนให้เรารู้ว่าควรถือความเชื่อนั้นแน่นแค่ไหน เราอาจยังเชื่อเรื่องเดิมอยู่ แต่ลดความมั่นใจจากเก้าสิบห้าเปอร์เซ็นต์เหลือหกสิบได้ เมื่อข้อมูลเปลี่ยน
.
แน่นอนว่าความคิดนี้ไม่ใช่ของใหม่ค่ะ
สำหรับ Karl Popper นักปรัชญาวิทยาศาสตร์ชาวออสเตรีย-อังกฤษ ความรู้ไม่ได้ก้าวหน้าเพราะเราพบคำตอบสุดท้าย แต่เพราะเรากล้าสร้างคำอธิบายขึ้นมา แล้วเปิดมันให้ถูกทดสอบ วิจารณ์ และพิสูจน์ว่าผิดได้ เขาถึงกับเขียนไว้ประมาณว่า การไล่ล่าหาความแน่นอนแบบเบ็ดเสร็จนั่นเองคือการค้นหาที่ผิดตั้งแต่ต้น
ย้อนไกลกว่านั้น ภาพของ Socrates ในงานของ Plato ก็วางรากคล้ายกันไว้แล้ว เขาฉลาดกว่าคนอื่นไม่ใช่เพราะรู้ทุกเรื่อง แต่เพราะไม่หลงคิดว่าตัวเองรู้ในสิ่งที่ยังไม่รู้
สิ่งที่น่าสนใจคือ ฝั่งจิตวิทยาสมัยใหม่ก็เริ่มมีข้อมูลมาหนุนความคิดเก่าแก่นี้
งานวิจัยหลายชิ้นพบว่า คนที่มีความถ่อมตนทางความรู้สูง มักแยกแยะข้อมูลจริงกับข้อมูลลวงได้ดีกว่า และมีแนวโน้มเปิดใจรับฟังคนที่คิดต่างมากกว่า
ในทางกลับกัน เมื่อเรามั่นใจเกินกว่าสิ่งที่ตัวเองรู้ เราก็มีแนวโน้มจะฟังน้อยลง ปกป้องความเชื่อเดิมมากขึ้น และทำให้บทสนทนาที่ควรแลกเปลี่ยนข้อมูลกลายเป็นการปะทะกันได้ง่ายขึ้น
.
แต่ตรงนี้ต้องระวังให้ดี เพราะความถ่อมตนก็มีเวอร์ชันที่บิดเบี้ยวได้เหมือนกัน
ถ้าถ่อมตนจนกลายเป็นการเออออกับทุกอย่าง ยอมรับทุกความเห็นเท่ากันหมดโดยไม่ชั่งน้ำหนักหลักฐานเลย มันก็แปรเป็นความอ่อนแอทางความคิดอีกแบบ
การบอกว่า “ก็มีเหตุผลทั้งสองฝ่ายแหละ” กับทุกเรื่อง ทั้งที่ฝ่ายหนึ่งมีหลักฐานหนักแน่นกว่าชัดเจน นั่นไม่ใช่ความถ่อมตน มันคือการหลบเลี่ยงการคิด
ความถ่อมตนที่แท้จริงจึงไม่ใช่ท่าทีเฉยๆ แต่เป็นการลงแรงทางความคิด มันเรียกร้องให้เราคิดมากขึ้น ถามมากขึ้น หาหลักฐานมากขึ้น ไม่ใช่การปล่อยให้ทุกอย่างลอยเท่ากันไปหมดเพื่อความสบายใจ
.
แล้วในชีวิตจริง เราเริ่มตรงไหนได้บ้าง….
ค่อยๆ เริ่มจากการจับสังเกตตัวเองในจังหวะที่กำลังจะฟันธงเรื่องหนึ่ง แล้วถามเบาๆ ว่า ที่มั่นใจขนาดนี้ เรารู้เรื่องนี้จริงแค่ไหน หรือแค่รู้สึกว่ารู้
ลองแยกให้ออกระหว่างสองประโยคในหัว
“เรื่องนี้เป็นแบบนี้แน่นอน”
กับ “เท่าที่เรารู้ตอนนี้ เรื่องนี้ดูเหมือนจะเป็นแบบนี้”
สองประโยคนี้ต่างกันแค่ไม่กี่คำ การเติมคำสั้นๆ ข้างหน้าไม่ได้ทำให้ประโยคอ่อนแอลงเลยค่ะ มันทำให้ประโยคซื่อสัตย์ขึ้น และเปิดพื้นที่ให้ความจริงเดินเข้ามาได้ต่างกันมหาศาล
และเวลามีคนเห็นต่าง แทนที่จะรีบตั้งการ์ด ลองถือไว้ก่อนว่าเขาอาจเห็นบางมุมที่เรามองข้าม เราไม่จำเป็นต้องเชื่อตามเขา แต่เราฟังจบก่อนได้
.
ยุคแห่งความแน่ใจนี้ไม่ได้ทำให้เรารู้มากขึ้นจริงๆ มันแค่ทำให้เรารู้สึกแน่ใจมากขึ้น ทั้งที่พื้นที่ยืนข้างใต้เท้าอาจบางลงกว่าเดิม
ความถ่อมตนทางความรู้เลยกลายเป็นของหายากที่มีค่า มันคือความกล้าอีกแบบหนึ่ง กล้าที่จะพูดว่า “เรายังไม่รู้” โดยไม่ต้องรู้สึกว่าตัวเองเล็กลง
ครั้งต่อไปที่เรามั่นใจเต็มร้อยกับเรื่องหนึ่ง ลองเติมคำว่า “เท่าที่เรารู้ตอนนี้” ไว้ข้างหน้า
บางความเชื่ออาจยังยืนอยู่เหมือนเดิม บางความเชื่ออาจเริ่มสั่นเล็กน้อย
และบางที การสั่นคลอนนั้นไม่ได้แปลว่าเรารู้น้อยลง แต่อาจเป็นครั้งแรกที่เราเริ่มมองเห็นขอบเขตของสิ่งที่ตัวเองรู้จริงๆ