แต่วันถัดมา ทุกอย่างอาจกลับด้าน โพสต์อะไรไปมันดูเงียบ ๆ งานถูกแก้ หรือใครบางคนอ่านแล้วไม่ตอบ ความมั่นใจที่เคยเต็มถังก็ลดฮวบเหมือนมีใครแอบเปิดวาล์วทิ้งไว้
นี่อาจไม่ใช่เพราะเรา “เห็นคุณค่าในตัวเองน้อยเกินไป” แต่อาจเป็นเพราะคุณค่าของเราถูกวางไว้ในที่ที่ไม่มั่นคงตั้งแต่แรก
นักจิตวิทยา Jennifer Crocker เรียกสิ่งนี้ว่า contingent self-worth หรือคุณค่าในตัวเองแบบมีเงื่อนไข เรารู้สึกว่าตัวเองมีค่าเมื่อสอบได้ดี เมื่อดูดี เมื่อได้รับการยอมรับ เมื่อเป็นคนที่มีประโยชน์ หรือเมื่อไม่ทำให้ใครผิดหวัง
ปัญหาไม่ใช่การอยากทำสิ่งเหล่านี้ให้ดี ปัญหาคือ เมื่อมันไม่ใช่แค่สิ่งที่เราทำ แต่กลายเป็นหลักฐานว่าเราสมควรมีตัวตนหรือไม่
ถ้าคุณค่าของเราผูกอยู่กับการยอมรับ เราก็ต้องหาเสียงยืนยันมาจ่ายค่าเช่าทุกวัน วันไหนไม่มีคำชม ไม่มีผลงาน หรือไม่มีใครมองเห็น เราจะเริ่มรู้สึกเหมือนกำลังค้างชำระ และกลัวว่าตัวตนทั้งหลังจะถูกยึดคืน
ความเชื่อที่ว่า “ถ้าคนมี self-esteem สูง ชีวิตจะดีขึ้น” เคยทรงอิทธิพลมากในสหรัฐฯ ช่วงทศวรรษ 1980–1990 ถึงขั้นมีนโยบายส่งเสริมความภูมิใจในตัวเองในโรงเรียน เด็ก ๆ ได้ยินว่าทุกคนพิเศษ ราวกับคำชมสามารถทำหน้าที่เป็นวัคซีนป้องกันความล้มเหลวได้
แต่เมื่อ Roy Baumeister และคณะทบทวนหลักฐานจำนวนมากในปี 2003 ภาพที่พบกลับซับซ้อนกว่านั้น Self-esteem สูงสัมพันธ์กับความสุขและความกล้าลงมือทำอยู่บ้าง แต่ไม่ได้เป็นเครื่องยนต์ที่ผลักให้คนเรียนเก่ง ทำงานดี หรือหลีกเลี่ยงพฤติกรรมเสี่ยงอย่างที่เคยโฆษณากัน
หลายครั้ง ความสำเร็จต่างหากที่ทำให้เรารู้สึกดีกับตัวเอง ไม่ใช่การรู้สึกดีกับตัวเองที่เสกความสำเร็จขึ้นมา
Self-esteem จึงอาจคล้ายเทอร์โมมิเตอร์มากกว่าเครื่องยนต์ มันบอกว่าอุณหภูมิในชีวิตเป็นอย่างไร แต่การพยายามดันตัวเลขบนหน้าปัด โดยไม่แก้สิ่งที่เกิดขึ้นในห้อง ย่อมไม่ได้ทำให้ห้องอุ่นขึ้นจริง
เรื่องยิ่งยุ่งเมื่อ self-esteem สูงนั้นเป็นแบบ “พองแต่เปราะ” Michael Kernis อธิบายว่า ความรู้สึกมีค่าสามารถดูสูงจากภายนอก แต่ภายในกลับผันผวน ต้องพึ่งเงื่อนไข และพร้อมตั้งการ์ดทุกครั้งที่ถูกแตะ
มันเหมือนลูกโป่งใบใหญ่ที่ผิวบางมาก ยิ่งพองเท่าไร ยิ่งต้องระวังเข็ม
งานของ Baumeister เสนอว่า ความก้าวร้าวบางรูปแบบไม่ได้เกิดจากการเกลียดตัวเองอย่างเดียว แต่อาจเกิดจากภาพตัวเองที่สูงเกินฐานและถูกคุกคาม โดยเฉพาะเมื่อเกี่ยวข้องกับ narcissism คนที่จำเป็นต้องเชื่อว่าตัวเองเหนือกว่า อาจตอบโต้รุนแรงเมื่อโลกไม่ยอมสะท้อนภาพนั้นกลับมา
ไม่ใช่เพราะเขารักตัวเองมากเกินไป แต่อาจเพราะภาพที่เรียกว่า “ตัวฉัน” ต้องมีคนอื่นช่วยพยุงอยู่ตลอดเวลา
Jean-Paul Sartre อธิบายความเปราะแบบนี้ผ่านแนวคิดเรื่อง “สายตาของผู้อื่น” หรือ Le Regard ค่ะ
ในตัวอย่างอันโด่งดัง ชายคนหนึ่งกำลังแอบมองผ่านรูกุญแจ ขณะนั้นเขาจมอยู่กับสิ่งที่เห็น เขาเป็นผู้มอง เป็นศูนย์กลางของประสบการณ์ และยังไม่ทันคิดว่าตัวเองเป็นคนแบบไหน
แต่ทันทีที่ได้ยินเสียงฝีเท้าด้านหลัง เขารู้ตัวว่าอาจมีคนเห็นเขา ทันใดนั้นเขาไม่ได้เป็นเพียงผู้มองอีกต่อไป เขากลายเป็น “คนที่กำลังแอบดู” ในสายตาของใครบางคน ความละอายจึงปรากฏขึ้นพร้อมกับตัวตนอีกเวอร์ชันหนึ่ง เวอร์ชันที่อยู่ในมือของคนอื่น
สายตาของผู้อื่นมีพลังแช่แข็งเราให้กลายเป็นวัตถุ คนขี้แพ้ คนเก่ง คนสวย คนเห็นแก่ตัว ลูกที่น่าภูมิใจ หรือมนุษย์ที่ไม่น่ารักพอ
Sartre ไม่ได้บอกว่าเราต้องหนีจากสายตาทุกคู่ มนุษย์ย่อมเห็นตัวเองผ่านผู้อื่นอยู่เสมอ ปัญหาเกิดเมื่อเราเหลือกระจกเพียงบานเดียว และกระจกบานนั้นอยู่ในมือคนอื่นทั้งหมด
ประโยค “นรกคือคนอื่น” จึงไม่จำเป็นต้องแปลว่าคนอื่นเลวร้าย แต่นรกอาจเกิดขึ้นเมื่อคำตัดสินของคนอื่นกลายเป็นความจริงสุดท้ายเกี่ยวกับตัวเรา
จุดนี้ จิตวิทยาสมัยใหม่บอกว่า Contingent self-esteem คือชีวิตที่เราโอนสิทธิ์ในการประเมินคุณค่าตัวเองให้ตลาดภายนอก ส่วน threatened egotism คืออาการตื่นตระหนกเมื่อตลาดตีราคาต่ำกว่าที่เราต้องการ
เราจึงวิ่งหาคำชมมากขึ้น ประสบความสำเร็จมากขึ้น ทำตัวให้เป็นที่รักมากขึ้น แต่กลับไม่เคยอิ่ม เพราะสิ่งที่ได้มาไม่ใช่คุณค่าที่ครอบครองจริง มันเป็นเพียงสัญญาเช่าที่ต้องต่ออายุ
ทางออกจึงอาจไม่ใช่การพยายาม “รักตัวเองให้มากขึ้น” จนกลายเป็นภารกิจใหม่ที่ต้องทำให้สำเร็จ แต่เป็นการย้ายฐานของคุณค่ากลับมาอยู่กับสิ่งที่จริงกว่าเดิม
ทั้งความสามารถที่ค่อย ๆ ฝึก ความสัมพันธ์ที่ไม่ถอนความรักออกทันทีเมื่อเราพลาด อิสระในการเลือก และการกระทำที่สอดคล้องกับสิ่งที่เราเชื่อ แม้ไม่มีคนปรบมือให้ ณ ตอนนั้นก็ตาม
คุณค่าแบบมั่นคงไม่ได้แปลว่าไม่สนใจความคิดเห็นของใคร หรือไม่เสียใจเมื่อถูกปฏิเสธนะคะ มันเพียงหมายความว่า คำตัดสินหนึ่งครั้งไม่สามารถยึดบ้านทั้งหลังไปได้
เราอาจยังเห็นตัวเองผ่านสายตาคนอื่น แต่ไม่จำเป็นต้องยกกุญแจทุกดอกให้คนเหล่านั้น
บางส่วนของตัวตนควรเป็นพื้นที่ที่เราอาศัยอยู่ได้ โดยไม่ต้องจ่ายค่าเช่าด้วยการพิสูจน์ว่าคู่ควรกับการมีอยู่ทุกวันค่ะ