ในหัวเรา ประโยคต่อจากนั้นคือ “ช่วยอยู่ข้างๆ หน่อย” ในหัวของอีกฝ่าย มันอาจต่อว่า “ขออยู่เงียบๆ คนเดียว”
ไม่ได้มีใครไม่ใส่ใจ ไม่ได้มีใครฟังภาษาไทยไม่ออก เราแค่เติมช่องว่างเดียวกันคนละประโยค
แล้วความคิดหนึ่งก็แวบขึ้นมา….. คนที่เราสนิทที่สุด อาจไม่ได้เข้าใจเรามากเท่าที่เรามั่นใจว่าเขาเข้าใจ
เวลาคุยกับคนแปลกหน้า เราจะระวังตัวโดยอัตโนมัติ อธิบายมากขึ้น เลือกคำมากขึ้น และคอยมองสีหน้าว่าเขาตามทันหรือเปล่า แต่พอเป็นคนสนิท เรากลับทำตรงกันข้าม พูดสั้นลง ข้ามรายละเอียด เพราะลึกๆ เราเชื่อว่าเขาอยู่ในหัวในโลกใบเดียวกับเรา
ความสนิทจึงค่อยๆ กลายเป็นข้ออ้างเงียบๆ ให้เราหยุดแปลสิ่งที่อยู่ข้างในออกมาเป็นคำ
หลายครั้งเราเลยไม่ได้สื่อสารพลาดเพราะใช้คำผิดกันค่ะ …. เราใช้ประโยคบอกสภาพแทนคำขอ แล้วฝากส่วนที่เหลือไว้กับความสนิท ประโยคอย่าง “เหนื่อยจัง” “ไม่เป็นไร” “แล้วแต่เธอ” หรือ “ก็ดี” ไม่ได้กำกวมเพราะภาษาไทยมีปัญหาหรอกนะ แต่มันกำกวมเพราะมนุษย์ชอบส่งครึ่งประโยค แล้วหวังให้อีกคนใช้ประวัติศาสตร์ร่วมกันเติมส่วนที่หายไป
Kenneth Savitsky, Boaz Keysar และคณะ ศึกษาปรากฏการณ์นี้ในงานตีพิมพ์ปี 2011 ผ่านการทดลองสามชุด แยกดูทั้งฝั่งคนพูดและคนฟัง แล้วเรียกมันว่า closeness-communication bias หรืออคติที่ทำให้ความมั่นใจว่าอีกฝ่ายเข้าใจเรา เพิ่มขึ้นเร็วกว่าความแม่นยำที่เกิดขึ้นจริง
ในการทดลองที่ให้คนพูดประโยคกำกวมกับเพื่อนสนิทหรือคู่สมรส เทียบกับพูดกับคนแปลกหน้า คนสนิทเข้าใจได้ดีกว่าคนแปลกหน้าเพียงเล็กน้อย จนความต่างแทบไม่ชัดในทางสถิติ แต่คนพูดกลับคาดหวังว่าคนที่รู้ใจกันจะจับความหมายได้แม่นกว่ามาก
ความมั่นใจวิ่งไปข้างหน้า ส่วนความแม่นยำยืนอยู่กับที่
มีอีกการทดลองที่ให้คนย้ายของตามคำสั่งของอีกฝ่าย ลองนึกภาพเกมง่ายๆ สองคนนั่งคนละฝั่งของชั้นวางที่มีช่องเล็กๆ หลายช่อง ฝั่งหนึ่งเป็นคนออกคำสั่งให้หยิบของ อีกฝั่งเป็นคนหยิบตาม บางช่องมีแผ่นบังด้านคนสั่งอยู่ แปลว่ามีของบางชิ้นที่คนหยิบมองเห็น แต่คนสั่งมองไม่เห็น และทั้งคู่รู้กติกานี้ตั้งแต่ต้น
สมมติในชั้นมีเทียนสองเล่ม เล่มหนึ่งเห็นด้วยกันทั้งคู่ อีกเล่มมีแค่คนหยิบที่เห็น พอคนสั่งบอกว่า “หยิบเทียน” เขาย่อมหมายถึงเล่มที่ทั้งคู่มองเห็น เพราะเล่มที่เขาไม่เห็น เขาไม่มีทางสั่งถึงมันได้อยู่แล้ว
คนที่คิดตามก็ควรหยิบเล่มที่เห็นร่วมกันได้ทันที แต่ผลกลับกลายเป็นว่า เมื่อคนออกคำสั่งเป็นเพื่อนสนิท คนหยิบใช้เวลานานกว่าจะตัดเล่มที่ตัวเองเห็นอยู่คนเดียวออกไป บางครั้งถึงขั้นเผลอคว้าเล่มนั้นมาจริงๆ ทั้งที่รู้เต็มอกว่าเพื่อนมองไม่เห็นมัน
รู้ทั้งรู้ แต่ยังเผลอ
ผู้วิจัยอธิบายสิ่งนี้ผ่านคำว่า egocentrism ซึ่งในที่นี้ไม่ได้แปลว่าเป็นคนเห็นแก่ตัวนะคะ แต่หมายถึงแรงโน้มถ่วงทางความคิดที่ทำให้มุมของตัวเองเด้งขึ้นมาก่อนเสมอ แล้วเราจึงค่อยออกแรงแก้มันให้เข้ากับมุมของอีกคน พอเป็นคนสนิท เราออกแรงแก้ช้าลง เพราะเผลอวางใจว่าเขาน่าจะยืนอยู่ตรงที่เดียวกับเรา
ที่น่าสนใจ คู่สมรสในการทดลองหนึ่ง แต่งงานกันมาเฉลี่ยกว่าสิบสี่ปี ความคุ้นเคยจึงมีอยู่เต็มเปี่ยม สิ่งที่คลาดเคลื่อนคือความมั่นใจว่าอีกฝ่ายต้องจับความหมายของเราได้ ความมั่นใจแบบนี้สูงขึ้นตามเวลา โดยไม่ได้ขยับเข้าใกล้ความแม่นยำจริงเลย
ความสนิทเองไม่ได้เป็นตัวปัญหา สิ่งที่พาเราหลงทางคือข้อสมมติที่แนบมากับมัน นั่นคือข้อสมมติว่ารู้ใจกันแล้ว บางช่วงเวลาความใกล้ชิดก็ช่วยให้เข้าใจกันจริงๆ คนที่อยู่ด้วยกันนานพออ่านน้ำเสียงและความเงียบของอีกฝ่ายออก แต่ความเข้าใจแบบนั้นมาจากการสังเกตซ้ำๆ ที่ค่อยๆ สะสม คนละเรื่องกับการเดาเอาเองว่า “เขาก็รู้”
เราอาจเริ่มจากยอมพูดเรื่องที่คิดว่าอีกฝ่ายรู้อยู่แล้ว พูดมันออกมาตรงๆ ถึงจะรู้สึกว่าเกินจำเป็นก็ตาม
หรือกลับกัน ลองทวนสิ่งที่คิดว่าตัวเองเข้าใจเขาดีแล้วออกมาด้วยคำของเราเอง แทนที่จะถามแค่ว่าใช่หรือเปล่า ลองพูดว่า “ที่ฉันเข้าใจคือเธออยากให้เราอยู่ด้วย แต่ยังไม่ต้องช่วยแก้ปัญหา ถูกไหม” การพูดสิ่งที่เราเข้าใจออกมาเป็นคำ ทำให้อีกฝ่ายเห็นชัดว่าจุดไหนตรง จุดไหนเพี้ยน ประโยคที่ฟังดูประดักประเดิดนิดหน่อยแบบนี้ กลับช่วยหยุดความเข้าใจผิดก่อนมันโตได้บ่อยครั้ง
เราไม่จำเป็นต้องขยายความทุกคำเหมือนกำลังร่างสัญญา ความสนิทมีไว้ให้เราสื่อสารได้เร็วขึ้น และกล้าถามเมื่อสับสน แต่เรื่องที่มีเดิมพัน (ความคาดหวัง เวลา เงิน การดูแลกัน หรือความรู้สึกที่กำลังเปราะ) ไม่ควรฝากไว้กับคำว่า “เขาน่าจะรู้”
ความเข้าใจร่วมเป็นสิ่งที่ต้องค่อยๆ สร้างขึ้นใหม่ทุกครั้ง ยืนยันกลับไปมา แม้กับคนที่เรารักที่สุด หรือจริงๆ คือ โดยเฉพาะกับคนที่เรารักที่สุด
คนที่รักเราอาจรู้จักอดีตของเราดีที่สุด แต่เขายังต้องได้ยินข่าวจากปัจจุบันของเราอยู่เสมอ
การพูดให้ชัดไม่ได้แปลว่าเราสนิทกันไม่พอ มันคือวิธีที่คนสองคนยังเลือกจะเข้าใจกันต่อไปค่ะ