คำถามแบบนี้ฟังดูทั้งจริงจังและโรแมนติกนิดๆ เหมือนฉากในหนังไซไฟที่ตัวละครมองออกไปนอกหน้าต่างยานอวกาศแล้วคิดถึงจักรวาล
แต่ถ้าคุณบังเอิญนั่งอยู่กับนักปรัชญาสาย Logical Positivism เขาอาจไม่ตอบคำถามนั้นเลย เขาอาจถามกลับอย่างเย็นชาว่า ‘ประโยคนั้นตรวจสอบยังไง’
นี่คือเสน่ห์และความโหดของ Logical Positivism หรือปฏิฐานนิยมเชิงตรรกะ กระแสปรัชญาจากกลุ่ม Vienna Circle ในช่วงทศวรรษ 1920s–1930s ที่หลงใหลทั้งวิทยาศาสตร์ ตรรกะ และภาษาที่ชัดเจน พวกเขาเชื่อว่า ถ้าเราจะพูดอะไรเกี่ยวกับโลกอย่างมีความหมาย มันควรเป็นประโยคที่พิสูจน์ได้จากประสบการณ์ หรือไม่ก็เป็นความจริงเชิงตรรกะ เช่นคณิตศาสตร์หรือ tautology
ปัญหาคือ คำถามที่มนุษย์รักมากที่สุดหลายข้อกลับไม่เข้าเงื่อนไขนี้
พระเจ้ามีอยู่ไหม
จิตวิญญาณเป็นอมตะหรือเปล่า
ชีวิตมีความหมายไหม
สำหรับคนทั่วไป คำถามพวกนี้คือเรื่องใหญ่ แต่สำหรับ Logical Positivism ปัญหาไม่ใช่ว่าคำตอบคืออะไร ปัญหาคือเราไม่ชัดก่อนด้วยซ้ำว่า ‘อะไรจะนับเป็นหลักฐาน’ ของคำตอบนั้น ถ้าเราบอกไม่ได้ว่าคำว่า ความหมายของชีวิต หมายถึงอะไรในแบบที่ตรวจสอบได้ ประโยคนี้ก็อาจไม่ใช่ข้อเสนอเกี่ยวกับโลกที่จริงหรือเท็จได้ แต่มันเป็นเพียงประโยคที่ฟังดูลึก
นี่ทำให้ Logical Positivism มีท่าทีต่อต้านอภิปรัชญาอย่างมาก พวกเขาไม่ค่อยเชื่อคำพูดเรื่องพระเจ้า ความจริงสูงสุด หรือเป้าหมายของชีวิต เพราะมองว่ามันเต็มไปด้วยประโยคที่ดูเหมือนมีความหมาย แต่จริง ๆ แล้วไม่มีวิธีจะบอกเลยว่าจริงหรือผิดตรงไหน ฟังดูใจร้าย แต่ก็มีประโยชน์มากในโลกที่คนชอบพูดอะไรให้ดูขลังไว้ก่อน
อย่างน้อย มันเตือนเราว่าไม่ใช่ทุกประโยคที่ฟังดูฉลาดจะมีเนื้อหาจริง และไม่ใช่ทุกคำอธิบายที่ใช้ศัพท์วิทยาศาสตร์จะเป็นวิทยาศาสตร์จริง เราเห็นของแบบนี้อยู่ตลอด ทั้งภาษาฝั่งพัฒนาตัวเองที่ชอบพูดเรื่อง ‘พลังงาน’ แบบไม่เคยอธิบายว่าคืออะไร ไปจนถึง pseudoscience ที่แต่งตัวด้วยคำว่า quantum แล้วหวังว่าคนจะไม่ถามต่อ
แต่ Logical Positivism เองก็มีปัญหาใหญ่เหมือนกัน
หลักการพิสูจน์ของมันดูเหมือนจะย้อนมาทำร้ายตัวเอง เพราะตัว Verification Principle เองก็ไม่ได้เป็นความจริงเชิงตรรกะ และก็ไม่ได้พิสูจน์ได้เชิงประจักษ์ตามกฎที่มันตั้งไว้ มันเลยเหมือนยืนเฝ้าประตูแล้วบอกว่าจะให้เข้าเฉพาะคนที่มีบัตรผ่าน แต่พอมีคนถามว่าบัตรของตัวเองอยู่ไหนกลับหยิบให้ดูไม่ได้
ต่อมานักคิดอย่าง Karl Popper ก็เสนอว่า สิ่งสำคัญของวิทยาศาสตร์ไม่ใช่การ “พิสูจน์ให้จริง” แต่คือการเปิดให้ “หักล้างได้” มากกว่า ส่วน Wittgenstein ยุคหลังก็วิจารณ์ว่าภาษาไม่ได้มีไว้รายงานข้อเท็จจริงอย่างเดียว มันยังใช้เพื่อปลอบโยน สารภาพ ขอร้อง บอกรัก หรือแม้แต่ตั้งคำถามกับชีวิต
คำพูดบางอย่างไม่ได้ทำงานเหมือนประโยคในห้องทดลอง แต่นั่นไม่ได้แปลว่ามันไม่มีความหมายในชีวิตมนุษย์
และตรงนี้แหละที่คำถามเรื่อง “ความหมายของชีวิต” น่าสนใจมาก เพราะบางทีมันอาจไม่ใช่คำถามแบบเดียวกับ “น้ำเดือดที่อุณหภูมิเท่าไร” หรือ “ดาวดวงนี้มีมวลเท่าไร” เวลาคนพูดว่า “ชีวิตฉันไม่มีความหมายแล้ว” หลายครั้งเขาไม่ได้กำลังเสนอทฤษฎีอภิปรัชญา เขากำลังบอกว่าตัวเองเหนื่อย ว่างเปล่า หรือเจ็บเกินไป ภาษาที่ใช้จึงไม่ใช่ภาษาของวิทยาศาสตร์ แต่เป็นภาษาของประสบการณ์มนุษย์
ดังนั้น มรดกสำคัญของ Logical Positivism อาจไม่ใช่การให้คำตอบเรื่องความหมายชีวิต แต่มันสอนให้เราระวังคำถาม สอนให้เราถามว่า สิ่งที่เราพูดนั้นตรวจสอบได้ไหม คำนี้หมายถึงอะไรกันแน่ และสิ่งที่กำลังพูดเป็นข้อเท็จจริง ความเห็น หรือแค่หมอกควันคำศัพท์ที่ฟังดูดี
แต่มันก็เตือนเราในอีกทางด้วยว่า ไม่ใช่ทุกสิ่งที่สำคัญจะอยู่ในรูปของสิ่งที่ตรวจสอบได้เสมอไป บางคำถามไม่ได้มีไว้เพื่อหาคำตอบแบบใช่หรือไม่ใช่ แต่มันมีไว้เพื่อช่วยให้มนุษย์มองเห็นตัวเองชัดขึ้น
ในโลกที่เต็มไปด้วยคำพูดลึกๆ แบบสำเร็จรูป การมีใครสักคนถามว่า “ประโยคนั้นตรวจสอบยังไง” เป็นเรื่องดี มันช่วยกันเราออกจากความงมงายได้อยู่
แต่เวลามีใครพูดเบาๆ ว่า “ฉันไม่แน่ใจว่าชีวิตนี้มีความหมายหรือเปล่า” บางทีสิ่งที่เขาต้องการก็ไม่ใช่กรรมการตรรกะ เขาอาจจะแค่ต้องการเพื่อนมนุษย์อีกคนที่นั่งลงข้างๆ และช่วยกันหาความหมาย แม้มันจะไม่มีทางพิสูจน์ได้ในห้องแล็บเลยก็ตาม
ถ้าต้องสรุปเป็นประโยคเดียว Logical Positivism ไม่ได้สอนว่าอย่าถามคำถามใหญ่ แต่มันสอนว่า ก่อนถาม เราควรรู้ก่อนว่าเรากำลังถามหาข้อเท็จจริง หรือกำลังถามหาความหมาย เพราะสองอย่างนี้ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน
Logical Positivism สอนให้เราระวังคำพูด แต่ชีวิตจริงอาจต้องการทั้งคำที่ตรวจสอบได้ และคำที่ทำให้เรายังอยากตื่นมาใช้ชีวิตต่อไปค่ะ