ข้อมูลจากหลายการศึกษาพบว่า วัยรุ่นและวัยหนุ่มสาวจำนวนมากเคยใช้ AI chatbot เพื่อพูดคุยเรื่องความเครียด ความวิตกกังวล หรืออารมณ์ซึมเศร้า บางรายงานระบุว่า ประมาณ 1 ใน 8 ของคนรุ่นใหม่ เคยใช้ AI เพื่อขอคำแนะนำด้านสุขภาพจิตโดยตรง และหัวข้อที่คุยบ่อยที่สุดก็ไม่ใช่เรื่องล้ำลึกอะไรเลย เป็นความกังวล ความเศร้า และความเครียดในชีวิตประจำวัน
ตัวเลขพวกนี้ชวนให้เราหยุดคิดนิดหนึ่ง
เพราะคำถามที่ตามมาคือ ทำไมผู้คนถึงเลือกเล่าเรื่องที่เปราะบางที่สุดในชีวิต ให้กับสิ่งที่ไม่ใช่มนุษย์ ไม่มีชีวิตจิตใจ ไม่เคยรู้สึกเจ็บปวด และไม่เคยผ่านประสบการณ์แบบเดียวกับเราเลย
คำตอบหนึ่งอาจเริ่มจากข้อเท็จจริงง่าย ๆ ….
AI ไม่รู้ว่าเราเป็นใคร มันไม่จำหน้า ไม่จำประวัติชีวิต (หมายถึงจำในแบบเฉพาะเจาะจงตัดสินน่ะนะคะ ไม่ใช่ในเชิงข้อมูล) และไม่เอาเรื่องของเราไปผูกกับภาพจำใด ๆ ในสังคมที่การยอมรับว่าตัวเอง ‘ไม่โอเค’ ยังมาพร้อมสายตาประเมินและคำแนะนำที่ไม่เคยร้องขอ การได้คุยกับบางอย่างที่ไม่ตัดสิน กลับให้ความรู้สึกปลอดภัยอย่างประหลาด งานวิจัยบางชิ้นถึงกับเรียกประสบการณ์นี้ว่าเป็น ‘พื้นที่หลบภัยทางอารมณ์’
ยิ่งไปกว่านั้น AI ยัง ‘อยู่ตรงนั้น’ เสมอ
ไม่หนีหาย ไม่เบื่อ และไม่บอกว่าเดี๋ยวค่อยคุย พอรวมกับโลกที่ระบบสุขภาพจิตเข้าถึงยาก คิวยาว ค่าใช้จ่ายสูง ช่องแชตจึงกลายเป็นเหมือนห้องรับฟังที่เปิดตลอด 24 ชั่วโมง แอปอย่าง Woebot ที่ใช้เทคนิค CBT เพื่อช่วยจัดการความคิด , Wysa ที่ผสมการคุยกับการฝึกหายใจและสมาธิ หรือ Replika ที่ถูกออกแบบให้เป็น ‘เพื่อน AI’ สำหรับการสนทนาทางอารมณ์ ล้วนตอบโจทย์เดียวกันคือ อยู่ใกล้กว่าคน และเข้าถึงง่ายกว่าใคร
ถ้ามองลึกลงไปอีก เราจะเริ่มเห็นว่าปรากฏการณ์นี้ไม่ใช่เรื่องใหม่เลย
มนุษย์พึ่งพาสิ่งที่ไม่ใช่มนุษย์เพื่อเยียวยาใจมาตลอดประวัติศาสตร์ เราเคยสวดมนต์กับสิ่งที่มองไม่เห็น ระบายความรู้สึกผ่านศิลปะ หรือสร้างสายสัมพันธ์กับสัตว์เลี้ยงที่ไม่เคยตั้งคำถามว่าเราควรเข้มแข็งกว่านี้ไหม ทุกอย่างมีจุดร่วมเดียวกัน คือการได้เป็นตัวเองโดยไม่ถูกตัดสิน
AI ในวันนี้อาจเป็นเพียงเวอร์ชันดิจิทัลของกลไกเดิม ที่มนุษย์ใช้รับมือกับความทุกข์มาโดยตลอด
แน่นอน ว่าเรื่องนี้ไม่ได้มีแต่ด้านสว่าง
งานวิจัยจากสถาบันอย่าง Stanford เตือนว่า AI chatbot ยังไม่สามารถทดแทนนักบำบัดที่เป็นมนุษย์ได้จริง และในบางกรณีอาจให้คำแนะนำที่ไม่เหมาะสม หรือสะท้อนอคติที่ฝังอยู่ในข้อมูลที่มันเรียนรู้มา ยังไม่นับความกังวลเรื่องความเป็นส่วนตัวของข้อมูล และความเสี่ยงของการพึ่งพาทางอารมณ์มากเกินไป จนคนค่อย ๆ ถอยห่างจากความสัมพันธ์ในโลกจริง
เพราะเหตุนี้ องค์กรวิชาชีพด้านจิตวิทยาหลายแห่งจึงเสนอจุดยืนคล้ายกัน
AI ควรถูกใช้เป็นเครื่องมือเสริมไม่ใช่ตัวแทน เป็นจุดเริ่มต้นให้ใครบางคนกล้าเปิดใจ ก่อนจะก้าวไปหาความช่วยเหลือที่ลึกและซับซ้อนกว่านั้นจากมนุษย์จริง ๆ
บางที ประเด็นสำคัญอาจไม่ใช่ว่า AI ดีหรือไม่ดี
แต่อยู่ที่คำถามว่า ทำไมในโลกที่ผู้คนเชื่อมต่อกันตลอดเวลา การรับฟังอย่างไม่ตัดสินจึงกลายเป็นสิ่งหายาก จนแม้แต่สิ่งที่ไม่มีชีวิต ก็ยังดูปลอดภัยพอให้เราเปิดใจ
ในอนาคต AI อาจทำงานร่วมกับนักบำบัดมากขึ้น อาจมีระบบที่โปร่งใส มีงานวิจัยรองรับ และถูกกำกับด้วยจริยธรรมที่ชัดเจน
แต่สิ่งที่สำคัญไม่แพ้กัน คือการสร้างสังคมที่มนุษย์สามารถอ่อนแอได้ต่อหน้ากัน โดยไม่ต้องหนีไปหาหน้าจอเป็นที่พึ่งเสมอไป
เพราะท้ายที่สุดแล้ว AI อาจช่วยฟังได้ดี แต่โลกที่ควรเยียวยาเราได้จริง คงยังต้องมีมนุษย์อยู่ในนั้นเสมอ